Πώς σώθηκε η Πλάκα

TO ΜΕΣΑΙΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΑΝΩ ΠΛΑΚΑΣ ΑΠΟ ΒΟΡΡΑ. ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΤΟ ΒΑΘΟΣ Η ΟΙΚΙΑ ΚΛΕΑΝΘΟΥΣ (ΠΑΛΑΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ). ΛΗΨΗ ΤΗΣ NELLY’S, 1925.

Γράφει ο Θεοδόσης Μίχος

Ο Αλέξανδρος Παπαγεωργίου-Βενετάς, καταξιωμένος καθηγητής, πολεοδόμος και μελετητής της πολεοδομικής εξέλιξης της πρωτεύουσας, μιλά στο Magazine με αφορμή ένα πολύτιμο ντοκουμέντο που έφερε στο φως με τα πρακτικά μιας ιστορικής δημόσιας αντιπαράθεσης που πριν από 56 χρόνια φύτεψε το σπόρο της εξυγίανσης της ξακουστής αθηναϊκής συνοικίας.

Καθηγητής με θητεία σε πανεπιστημιακά ιδρύματα του Βερολίνου, της Λουβέν, της Στουτγάρδης, του Μονάχου και της Χαϊδελβέργης, επίτιμος διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, εμπειρογνώμων της UNESCO και του κέντρου HABITAT για την συντήρηση των ιστορικών πόλεων, έχοντας μέχρι σήμερα εκπονήσει κομβικής σημασίας πολεοδομικές μελέτες για τη Χίο, το σύμπλεγμα Μυκόνου, Δήλου και Ρηνείας και την παλαιά πόλη των Χανίων, ο Αλέξανδρος Παπαγεωργίου-Βενετάς, αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και ιστορικός της πολεοδομίας στα 89 του αποτελεί ένα ζωντανό θρύλο στο αντικείμενό του.

Το μεγάλο συγγραφικό του έργο περιλαμβάνει 35 βιβλία, με πιο πρόσφατο «Το μέλλον της Πλάκας – Το αφήγημα μιας ιστορικής αντιπαράθεσης» (εκδ. Καπόν), στο οποίο δημοσιεύονται για πρώτη φορά τα πρακτικά μιας κρίσιμης δημόσιας διαβούλευσης -της πρώτης στην ιστορία της νεότερης Αθήνας- με αντικείμενο την επόμενη μέρα της ιστορικής συνοικίας. Πραγματοποιήθηκε το 1966, με την κατάσταση στην παλιά πόλη των Αθηνών μετά από μία μακρά περίοδο αβεβαιότητας και ασύδοτης εκμετάλλευσης, οικιστικής και τουριστικής, να έχει φτάσει στο απροχώρητο.

Θα περνούσαν άλλα δέκα χρόνια εκφυλιστικής πορείας -επτά εκ των οποίων «στο γύψο»- μέχρι να ληφθούν οι απαραίτητες τολμηρές αποφάσεις στα μέσα της δεκαετίας του ’70. Ο σπόρος της εξυγίανσης όμως είχε φυτευτεί εκείνες τις μέρες του ’66, τότε που τριάντα διανοούμενοι διασταύρωσαν τα αρχιτεκτονικά, πολεοδομικά, ιστορικά και -γιατί όχι;- ιδεολογικά τους ξίφη. Ανάμεσά τους και ο τριαντατριάχρονος Βενετάς, συνεργάτης τότε του γραφείου Πλάκας της Υπηρεσίας Οικισμού που είχε διενεργήσει την πρώτη συλλογή στοιχείων, πολεοδομικών και δημογραφικών, στην παλιά πόλη.

Η έκδοση αυτού του σπάνιου, και πολύτιμου για κάθε αθηναιολάτρη, ντοκουμέντου, αποτέλεσε την αφορμή για τη συνάντηση μας, η οποία όμως δεν πραγματοποιήθηκε στο κέντρο της Αθήνας, αγαπημένης του γενέτειρας («ο δάσκαλος μου ο Πικιώνης μου μετέδωσε ένα βαθύτατο συναισθηματικό δεσμό με το τοπίο, με το φως, με τον χώρο του γενέθλιου τόπου») αλλά στα υψίπεδα της Ύδρας.

Με υποδέχτηκε στο λιμάνι του νησιού, ανέβηκε, παρά το προχωρημένο της ηλικίας του με χαρακτηριστική άνεση τα 220 σκαλιά μέχρι το σπίτι που κληρονόμησε πριν από 40 χρόνια από τον θείο του, τον παραγνωρισμένο σκιτσογράφο, γραφίστα και ζωγράφο Άγγελο Σπαχή («Είναι το μόνο πράγμα που μου χαρίστηκε στη ζωή. Τα υπόλοιπα τα κέρδισα μόνος μου») και μεταξύ πολλών άλλων εξήγησε στο Magazine γιατί η Αθήνα, όσο κι αν αγαπάνε να τη μισούν οι κάτοικοί της, «γκάγκαροι» και μη, συγκρίνεται -και όχι απλά ως προς τα μνημεία της- μόνο με πόλεις σαν τη Ρώμη και την Κωνσταντινούπολη.

O Αλέξανδρος Παπαγεωργίου-Βενετάς στην Ύδρα. NEWS 24/7

Κύριε καθηγητά, ποια είναι η πιο έντονη ανάμνησή σας από την ιστορική, όπως τη χαρακτηρίζετε στο νέο σας βιβλίο, αντιπαράθεση που έκρινε το μέλλον της παλιάς πόλης των Αθηνών;

Καταρχάς, για να μην υπάρξει παρανόηση, το βιβλίο έχει να κάνει με τις δημόσιες διαβουλεύσεις 10 χρόνια πριν από τη σωτηρία της Πλάκας εν έτει ’75-’76 με τη μεγάλη μελέτη του συναδέλφου Διονύση Ζήβα. Αναφέρομαι λοιπόν στο μέλλον της Πλάκας όπως διαφαινόταν προ μισού και πλέον αιώνα, τότε που υπήρξε μία αντιπαράθεση ιδεών σε ένα κόσμο πολύ λίγο πληροφορημένο. Αυτές οι συναντήσεις έγιναν στο δημαρχείο των Αθηνών με δήμαρχο τον Γεώργιο Πλυτά τον Φεβρουάριο του ’66, ένα χρόνο πριν από τους κολονέλους. Ήταν η πρώτη φορά που γινόταν δημόσια διαβούλευση για ένα θέμα -πόσο μάλλον πολεοδομικό- που απασχολούσε τα κοινά. Η εποχή, βλέπετε, ήταν αλλιώτικη. Η διοίκηση ήταν της νοοτροπίας «αποφασίζομεν και διατάσσομεν». Το να υπάρξει μία αντιπαράθεση ιδεών δημόσια, ήταν μεγάλη εξαίρεση και κατά τούτο ήδη είναι πολύ ενδιαφέρον όλο αυτό. Δυο μέρες κράτησε, με πρόεδρο τον πολύ καλό δημοσιογράφο και συγγραφέα Κώστα Μεραναίο, ο οποίος το χειρίστηκε σωστά αν και δεν ήταν εύκολο.

Επί 50 χρόνια έσωσα τα πρακτικά -120 πολυγραφημένες σελίδες- διότι είχα την αίσθηση ότι ήταν μια αποφασιστική καμπή. Ήρθε λοιπόν η ώρα της δημοσίευσής τους αυτολεξεί, με την τότε ορθογραφία και τις εκφράσεις, μιας και ένας μιλούσε καθαρευουσιάνικα, άλλος πιο ελεύθερα. Τα συνοδεύω με σχολιασμό -διότι έχω ασχοληθεί, ως έργο ζωής, με την πολεοδομική ιστορία των Αθηνών- μέσω του οποίου προσπάθησα να συμπτύξω τις κυριότερες ιδέες, να εξηγήσω ποια ήταν τα υπό συζήτηση θέματα, να τονίσω θετικές και αρνητικές πλευρές.

Ως νέος τότε επαγγελματίας καθίσατε στο ίδιο τραπέζι με σπουδαίες προσωπικότητες της αρχιτεκτονικής και της πολεοδομίας.

Πράγματι, με τον συνάδελφο Μιχάλη Δωρή ήμασταν οι νεότεροι, τα «φιντάνια». Ήμουν 33 ετών, στην αρχή της σταδιοδρομίας μου ως αρχιτέκτων, όντας πτυχιούχος του ΕΜΠ από τα 23 μου. Είχα, μάλιστα, κάνει μέχρι τότε ένα πολύ ενδιαφέρον έργο στο γνωστό παλιό σπίτι ψηλά στη Μνησικλέους. Ήταν η πρώτη περίπτωση μετατροπής και επεκτάσεως ενός παλιού σπιτιού των τελών του 19ου αιώνα. Το είχα κάνει με πολύ μεράκι και εμμέσως είχα εξοικειωθεί με την περιοχή. Βέβαια το ενδιαφέρον μου για τα πολεοδομικά των Αθηνών ήταν έντονο από την αρχή των σπουδών μου και ύστερα έγινε περιεχόμενο ζωής.

Ένα μήνα πριν από τη συνάντηση τον Φεβρουάριο του ’66 είχε πραγματοποιηθεί ένα αρχιτεκτονικό συνέδριο που είχε ως θέμα τα πολεοδομικά των Αθηνών. Εκεί πολύ λίγοι ασχοληθήκαμε με την προστασία της παλιάς πόλης. Έχοντας κάνει μετεκπαίδευση στη Γαλλία πάνω στο θέμα της προστασίας πολεοδομικών συνόλων, ήμουν αρκετά ώριμος και πληροφορημένος για το θέμα της προστασίας και αναδείξεως ιστορικών οικισμών. Μάλιστα η εισήγηση μου σε εκείνο το συνέδριο υπάρχει στο τέλος του νέου μου βιβλίου.

Στις δημόσιες διαβουλεύσεις για την Πλάκα γύρω από το τραπέζι ήταν σχεδόν τριάντα άνθρωποι, οι κορυφές της αρχαιολογικής, πολεοδομικής, αρχιτεκτονικής, ιστορικής και κοινωνιολογικής διανόησης εκείνης της εποχής. Δεν έλειπε κανένας. Το ενδιαφέρον σήμερα για τη δημοσίευση αυτού του ντοκουμέντου έχει να κάνει με την προϊστορία της διασώσεως της Πλάκας. Διαβάστε την συνέχεια στην πηγή

This entry was posted in ΕΛΛΑΔΑ, ΕΛΛΑΣ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ and tagged , , , . Bookmark the permalink.